Oestrogeen: wat doet het en wat merk je van een tekort?

Wat is oestrogeen?

Oestrogeen is geen enkel hormoon maar een groep geslachtshormonen. De drie belangrijkste zijn:

• Estradiol (E2): de sterkste vorm, die in je vruchtbare jaren vooral door de eierstokken wordt gemaakt.
• Estron (E1): de belangrijkste vorm na de overgang, vooral gemaakt in vetweefsel.
• Estriol (E3): een zwakke vorm die vooral in de zwangerschap belangrijk is. Het wordt ook gebruikt in crèmes en zetpillen voor de vagina.

Ook mannen maken oestrogeen, in kleinere hoeveelheden. Bij vrouwen worden aanmaak en afgifte aangestuurd vanuit de hersenen, via de hormonen FSH en LH.

Wat doet oestrogeen in je lichaam?

• Cyclus en vruchtbaarheid: oestrogeen laat het baarmoederslijmvlies groeien en helpt een eicel rijpen.
• Botten: het remt de afbraak van bot. Daarom worden botten na de overgang sneller zwakker.
• Slijmvliezen: het houdt de wand van de vagina, de plasbuis en de blaas dik, soepel en vochtig.
• Huid en haar: het speelt een rol bij de dikte en de vochtigheid van de huid.
• Hart en bloedvaten: na de overgang wordt de kans op hart- en vaatziekten bij vrouwen iets groter.
• Hersenen: het beïnvloedt onder meer het warmtecentrum, slaap en stemming.

Hoe verandert je oestrogeen in de loop van je leven?

In de puberteit stijgt het oestrogeen en begint de menstruatie. In je vruchtbare jaren schommelt het elke cyclus: het piekt vlak voor de eisprong en daalt voor je menstruatie. In een zwangerschap is het veel hoger. In de perimenopauze wordt het onvoorspelbaar: soms laag, soms juist hoger dan vroeger. Na de menopauze blijft het laag. Ook de pil, borstvoeding en sterk ondergewicht of veel sporten kunnen je oestrogeen veranderen.

Hoe merk je dat je te weinig oestrogeen hebt?

Een laag oestrogeen hoort bij de overgang. De klachten die daar duidelijk mee samenhangen zijn:

• opvliegers en nachtzweten – meer daarover in Opvliegers: oorzaak, duur en wat helpt
• een droge, jeukende of pijnlijke vagina en pijn bij vrijen
• vaker blaasontsteking of vaker moeten plassen
• een onregelmatige of uitblijvende menstruatie
• op de lange termijn zwakkere botten

Slechter slapen, somberheid en vergeetachtigheid worden er ook vaak mee in verband gebracht, maar die kunnen ook andere oorzaken hebben. Buiten de overgang kan een laag oestrogeen voorkomen bij sterk ondergewicht, heel veel sporten, borstvoeding of een vroege overgang. Blijft je menstruatie weg terwijl je jonger dan 40 bent, ga dan naar de huisarts.

Wat is oestrogeendominantie?

Oestrogeendominantie is een populaire term, geen medische diagnose. Op internet wordt ermee bedoeld dat er te veel oestrogeen is ten opzichte van progesteron, met klachten als gespannen borsten, heftige menstruaties, een opgeblazen gevoel en stemmingswisselingen. Die klachten bestaan echt, maar ze komen ook voor bij PMS, in de perimenopauze, bij vleesbomen of bij endometriose.

In de perimenopauze kan het oestrogeen inderdaad tijdelijk hoog zijn terwijl het progesteron al daalt. Dat is een normale fase, geen ziekte die je met een dieet of supplement moet ‘oplossen’. Heb je veel last, laat dan door de huisarts of gynaecoloog uitzoeken wat erachter zit. Zie ook Hormonale disbalans: wat is het en wat zit erachter?

Kun je je oestrogeen laten meten?

Het kan, maar het zegt vaak weinig. Je oestrogeen schommelt over de cyclus heen, en in de perimenopauze zelfs van dag tot dag. Volgens Thuisarts heeft een bloedtest daarom geen zin om vast te stellen of je in de overgang bent. Ook speeksel- of thuistests geven geen betrouwbaar beeld.

Een arts laat hormonen wel bepalen in specifieke situaties: als je jonger dan 40 bent en je menstruatie wegblijft, bij vruchtbaarheidsproblemen, of om andere oorzaken uit te sluiten, zoals een schildklierprobleem of een zwangerschap.

Hoe wordt een oestrogeentekort behandeld?

Alleen als het klachten geeft, en altijd via de huisarts of gynaecoloog. Bij veel opvliegers kan hormoontherapie met estradiol als pil, pleister, gel of spray helpen, meestal samen met een progestageen om het baarmoederslijmvlies te beschermen. Bij een droge vagina kan een crème of zetpil met estriol helpen; daarvan komt maar weinig in je bloed. Ook gels zonder hormonen zijn een mogelijkheid.

Hormoontherapie heeft voordelen en risico’s, zoals een iets grotere kans op trombose, een beroerte en borstkanker, vooral bij langer gebruik en op hogere leeftijd. Na borstkanker is het meestal niet geschikt. Je arts weegt die samen met jou af.

Kun je oestrogeen aanvullen met voeding?

Nee, niet op een manier die een tekort opheft. Soja, lijnzaad en peulvruchten bevatten fyto-oestrogenen: plantenstoffen die zwak op oestrogeen lijken. Er is onderzoek gedaan naar fyto-oestrogenen, bijvoorbeeld isoflavonen uit soja of rode klaver, bij overgangsklachten. De resultaten zijn wisselend en er is geen goedgekeurde gezondheidsclaim voor. Thuisarts raadt middelen met fyto-oestrogenen tegen overgangsklachten af.

Gewone sojaproducten passen prima in een gezond eetpatroon. Wel adviseert het Voedingscentrum om je peulvruchten niet alleen met soja in te vullen, en om tijdens de zwangerschap niet te veel soja te nemen.