De overgang: fases, leeftijd en wat er in je lichaam gebeurt

Wat is de overgang precies?

De overgang is de fase waarin je lichaam verandert van vruchtbaar naar niet meer vruchtbaar. Het is een natuurlijke levensfase, geen ziekte. De woorden overgang, menopauze en perimenopauze worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde:

• Menopauze is één moment: je allerlaatste menstruatie. Pas als je twaalf maanden niet meer ongesteld bent geweest, weet je achteraf dat die laatste keer de menopauze was.
• Perimenopauze is de periode waarin je cyclus al verandert, tot één jaar na de laatste menstruatie. Lees meer in Perimenopauze: eerste signalen, leeftijd en duur.
• Postmenopauze is de tijd daarna: de rest van je leven na de menopauze.
• De overgang is de verzamelnaam voor de jaren rondom de menopauze.

Wat zijn de fases van de overgang?

Grofweg zijn er vier fases. In de premenopauze ben je nog regelmatig ongesteld, maar beginnen je hormonen soms al te schommelen. In de perimenopauze wordt je cyclus onregelmatig en krijgen veel vrouwen de eerste klachten. Dan volgt de menopauze, de laatste menstruatie. Daarna begint de postmenopauze, waarin de hormoonspiegels laag en stabiel worden en de meeste klachten geleidelijk afnemen.

Niet iedereen gebruikt die indeling op dezelfde manier: met premenopauze bedoelen sommigen de hele periode vóór de menopauze. Voor je dagelijks leven maakt het weinig uit. Belangrijker is hoe je cyclus verandert en hoeveel last je hebt.

Op welke leeftijd kom je in de overgang?

De overgang kan beginnen als je tussen de 40 en 60 jaar bent. De laatste menstruatie valt in Nederland gemiddeld rond je 51e. De eerste veranderingen in je cyclus merk je vaak al vanaf je midden-veertig. Ben je 53 en nog ongesteld? Dat kan normaal zijn; het verschilt sterk per vrouw.

Kom je voor je 40e in de overgang, dan heet dat een te vroege overgang. Dat kan erfelijk zijn of komen door chemotherapie, bestraling of een operatie aan de eierstokken; vaak is de oorzaak onbekend. Heb je overgangsklachten en ben je jonger dan 40, ga dan naar de huisarts. Een vroege overgang heeft gevolgen voor je botten en je hart en vraagt om medische begeleiding.

Hoe lang duurt de overgang?

De hele overgang beslaat meestal een aantal jaren. Je cyclus begint gemiddeld zo’n vier jaar voor je laatste menstruatie te veranderen. Opvliegers houden meestal drie tot zeven jaar aan. Volgens Thuisarts worden de klachten meestal minder zo’n vijf jaar na de laatste menstruatie. Een deel van de vrouwen heeft er langer last van; ook na je 60e kun je nog opvliegers hebben.

Wat gebeurt er met je hormonen in de overgang?

Je wordt geboren met een voorraad eicellen. Tussen je 40e en 60e raken die op of rijpen ze niet meer. Er komt dan steeds vaker geen eicel vrij, en daardoor maken je eierstokken minder progesteron en minder oestrogeen.

• Progesteron daalt meestal als eerste, omdat het vooral na een eisprong wordt aangemaakt. Cycli zonder eisprong worden vaker.
• Oestrogeen schommelt in de perimenopauze sterk – soms is het zelfs hoger dan vroeger – en daalt na de menopauze tot een laag niveau.
• Je hersenen proberen de eierstokken harder aan te sturen. Daardoor stijgt het hormoon FSH, maar ook dat schommelt in deze jaren.

Het warmtecentrum in je hersenen moet wennen aan minder oestrogeen; dat verklaart opvliegers. Ook je botten, de huid van je vagina en je bloedvaten reageren op het lagere oestrogeen. Meer daarover lees je in Oestrogeen: wat doet het en wat merk je van een tekort?

Hoe weet je of je in de overgang bent?

Meestal aan je cyclus: er zit meer of minder tijd tussen je menstruaties, je bent langer of korter ongesteld, of je verliest juist meer bloed. Daarnaast kunnen opvliegers, nachtzweten, slechter slapen en klachten van je vagina ontstaan. Een overzicht staat in Overgangsklachten: alle symptomen op een rij.

Een bloedtest heeft volgens Thuisarts geen zin om vast te stellen of je in de overgang bent: de hormoonwaarden wisselen in deze jaren te sterk, dus één uitslag zegt weinig. Ook een zelftest uit de drogist geeft geen betrouwbaar antwoord. Bij vrouwen onder de 40, of als je klachten niet goed passen, kan de huisarts wel bloed laten prikken om andere oorzaken uit te sluiten.

Wat kun je zelf doen in de overgang?

• Elke dag een half uur bewegen, zoals wandelen, fietsen, zwemmen of dansen. Krachttraining helpt je spieren en botten op peil te houden.
• Gezond en gevarieerd eten, met genoeg ijzer als je veel bloed verliest: volkorenproducten, bladgroenten, peulvruchten, gedroogd fruit en vlees.
• Weinig of geen alcohol. Minder alcohol kan zorgen voor minder opvliegers, vooral minder zweten ’s nachts.
• Niet roken. Roken kan zorgen voor meer opvliegers en is slecht voor je botten en bloedvaten.
• Genoeg slapen in een koele, rustige slaapkamer.
• Erover praten, met je partner, vriendinnen of collega’s. Lotgenoten vind je bijvoorbeeld bij Stichting Vuurvrouw.

Middelen voor de overgang met kruiden, vitamines, zilverkaars of fyto-oestrogenen helpen volgens Thuisarts niet tegen opvliegers. Zilverkaars kan schadelijk zijn voor de lever, en van fyto-oestrogenen is niet goed bekend of ze veilig zijn. Artsen raden deze middelen daarom af.

Welke behandelingen zijn er via de huisarts of gynaecoloog?

Heb je veel last, dan kun je met je huisarts of gynaecoloog bespreken wat bij je past. Hoe en waarmee je behandeld wordt, beslis je samen met je arts.

• Hormoontherapie met estradiol (een oestrogeen) als pil, pleister, gel of spray, meestal samen met een progestageen dat het baarmoederslijmvlies beschermt. Het zorgt voor veel minder opvliegers, maar geeft iets meer kans op onder andere trombose, een beroerte en borstkanker, vooral bij langer gebruik en op hogere leeftijd.
• Hormonen in de vagina, zoals een crème of zetpillen met estriol, bij droogheid en jeuk. Daarvan komt maar weinig in je bloed.
• Medicijnen zonder hormonen, zoals fezolinetant of clonidine, als je geen hormonen mag of wilt gebruiken.
• Gedragstherapie of mindfulness, om beter met klachten om te gaan.

Met de keuzehulp van Thuisarts kun je je voorbereiden op het gesprek. Meer over de behandeling van opvliegers lees je in Opvliegers: oorzaak, duur en wat helpt.

Wat verandert er na de overgang voor je botten en hart?

Oestrogeen remt de afbraak van bot. In de jaren na de menopauze worden je botten daardoor zwakker en neemt de kans op botontkalking toe. Ook de kans op hart- en vaatziekten wordt iets groter. Bewegen, niet roken, gezond eten en een gezond gewicht helpen om die risico’s klein te houden. Vrouwen vanaf 50 jaar krijgen het advies om extra vitamine D te nemen; zie Vitamine D: wat doet het en hoeveel heb je nodig?

Welke rol spelen vitamines bij je hormonen?

Geen enkele vitamine of mineraal voorkomt de overgang of neemt overgangsklachten weg. Wel zijn er voedingsstoffen met een erkende functie in je hormoonhuishouding. Vitamine B6 draagt bij aan de regulering van de hormonale activiteit. Pantotheenzuur (vitamine B5) draagt bij aan de normale synthese en het normale metabolisme van steroïdhormonen, vitamine D en sommige neurotransmitters.

Vitamine B6 zit in vlees, vis, eieren, noten, volkorenbrood, peulvruchten, groente en melkproducten; pantotheenzuur zit in vrijwel alle voedingsmiddelen. Volgens het Voedingscentrum heeft een volwassen vrouw 1,5 milligram vitamine B6 per dag nodig, en krijg je dat met gewone voeding meestal binnen. Een apart vitamine B6-supplement wordt afgeraden. Neem je toch een supplement met B6, houd dan maximaal 100 procent van de aanbevolen hoeveelheid aan. De veilige bovengrens voor volwassenen is sinds 2023 12 milligram per dag (daarvoor 25 milligram).