Hormonale disbalans: wat is het en wat zit erachter?

Wat is een hormonale disbalans?

Hormonen zijn boodschapperstoffen die je lichaam aanmaakt in klieren, zoals de eierstokken, de schildklier, de bijnieren en de alvleesklier. Ze regelen onder meer je cyclus, je stofwisseling, je slaap en je reactie op stress. Hun niveau schommelt voortdurend: over de dag, over je cyclus en over je leven. Dat is normaal.

Met hormonale disbalans bedoelen mensen meestal dat ze klachten hebben die ze aan hun hormonen toeschrijven. Het is een populaire term, geen diagnose die een arts stelt. Artsen spreken van een concrete aandoening, zoals een te langzaam werkende schildklier of PCOS, of van een normale levensfase, zoals de perimenopauze. Dat onderscheid is belangrijk: de oplossing hangt af van wat er echt aan de hand is.

Welke hormonen spelen een rol?

• Oestrogeen en progesteron: de geslachtshormonen die je cyclus sturen. Meer in Oestrogeen: wat doet het en wat merk je van een tekort?
• Schildklierhormonen: regelen je stofwisseling, energie en lichaamstemperatuur.
• Cortisol: het stresshormoon uit de bijnieren, met een eigen dagritme.
• Insuline: regelt je bloedsuiker en speelt een rol bij PCOS.
• Testosteron: ook vrouwen maken het, in kleine hoeveelheden. Te veel kan passen bij PCOS.
• Prolactine: het hormoon voor melkproductie. Een te hoog gehalte kan je cyclus verstoren.

Hoe herken je een hormonale disbalans?

Klachten die vaak met een hormonale disbalans in verband worden gebracht zijn:

• een onregelmatige, uitblijvende of erg heftige menstruatie
• vermoeidheid en weinig energie
• stemmingswisselingen, somberheid of prikkelbaarheid
• slecht slapen
• acne, haaruitval of juist meer haargroei in je gezicht of op je lichaam
• aankomen of afvallen zonder duidelijke reden
• het steeds koud of juist warm hebben
• moeite met zwanger worden

Geen van deze klachten bewijst op zichzelf een hormoonprobleem. Vermoeidheid kan net zo goed komen door slecht slapen, stress, een infectie of ijzertekort. Juist daarom is het zinvol om bij aanhoudende klachten naar de huisarts te gaan in plaats van zelf een oorzaak te kiezen.

Welke medische oorzaken zoekt de huisarts uit?

• Schildklier: een te langzaam werkende schildklier geeft vaak moeheid, kouwelijkheid, aankomen en een droge huid; een te snel werkende schildklier juist onrust, zweten, hartkloppingen en afvallen.
• PCOS (polycysteus ovariumsyndroom): je hebt minder vaak of geen eisprong. Dat geeft een onregelmatige of maandenlang uitblijvende menstruatie, soms veel puistjes, meer haar op je bovenlip, kin of buik, en soms moeite met zwanger worden.
• Perimenopauze: vanaf je midden-veertig schommelen oestrogeen en progesteron sterk. Zie Perimenopauze: eerste signalen, leeftijd en duur.
• Zwangerschap en de periode na een bevalling: grote hormoonveranderingen, ook tijdens borstvoeding.
• Anticonceptie: starten, stoppen of wisselen met de pil of een hormoonspiraal kan je cyclus en stemming veranderen.
• IJzertekort of bloedarmoede: vooral bij heftige menstruaties; geeft moeheid en kortademigheid. Meer in IJzertekort.
• Andere oorzaken: een te hoog prolactine, sterk ondergewicht, heel veel sporten, langdurige stress of bepaalde medicijnen.

Klachten die elke maand vlak voor je menstruatie komen en daarna verdwijnen, passen bij PMS. Lees daarover PMS: wat is het en wat helpt?

Kan de huisarts een hormonale disbalans testen?

Er bestaat geen test voor ‘hormonale disbalans’. De huisarts kan wel gericht bloed laten prikken als je klachten daar aanleiding toe geven: bijvoorbeeld TSH voor je schildklier, hemoglobine en ferritine voor bloedarmoede en ijzer, een zwangerschapstest, of hormonen als FSH, prolactine en testosteron bij een uitblijvende menstruatie of verdenking op PCOS.

Een losse meting van oestrogeen of progesteron zegt vaak weinig, omdat die over je cyclus sterk wisselen. Om de overgang vast te stellen heeft een bloedtest volgens Thuisarts geen zin. Hormoontests via internet of speekseltests leveren daarom vaak vooral onrust op, zonder duidelijk antwoord.

Wanneer ga je naar de huisarts?

• Je menstruatie blijft drie maanden of langer weg, terwijl je niet zwanger bent en geen hormonale anticonceptie gebruikt.
• Je bent jonger dan 40 en hebt overgangsklachten.
• Je bloedt erg heftig, tussen je menstruaties door of na de menopauze.
• Je krijgt veel meer haargroei, ernstige acne of valt sterk af of aan zonder duidelijke reden.
• Je bent langer dan een paar weken erg moe of somber.
• Je probeert al een jaar zwanger te worden, of al wat langer en je bent 35 of ouder.

Wat kun je zelf doen bij hormonale klachten?

Een echte aandoening, zoals een schildklierziekte of PCOS, vraagt om de juiste behandeling via je arts. Wel heeft je leefstijl invloed op hoe je je voelt en op een deel van je hormoonhuishouding:

• Slaap: vaste tijden en genoeg uren. Slaaptekort beïnvloedt onder meer cortisol en je eetlust.
• Bewegen: dagelijks bewegen helpt je lichaam beter op insuline te reageren, wat bij PCOS extra belangrijk is.
• Gewicht: heb je overgewicht, dan helpt gezond leven om een gezonder gewicht te krijgen. De huisarts kan je daarbij helpen.
• Voeding: regelmatig en gevarieerd eten volgens de Schijf van Vijf, met genoeg ijzer en jodium (onder meer uit brood met bakkerszout, zuivel, eieren en vis).
• Stress: ontspanning en pauzes, en hulp zoeken als stress lang aanhoudt.
• Alcohol en roken: beperken of stoppen.

Wees kritisch op ‘hormoondetoxen’, strenge diëten of kuren die beloven je hormonen te ‘herstellen’. Daarvoor is geen goed bewijs, en ze kunnen een echte oorzaak verbloemen.

Welke vitamines spelen een rol bij je hormonen?

Geen enkel supplement lost een hormonale disbalans op of vervangt onderzoek door de huisarts. Wel hebben een paar voedingsstoffen een erkende functie in je hormoonhuishouding:

• Vitamine B6 draagt bij aan de regulering van de hormonale activiteit.
• Jodium draagt bij aan de normale productie van schildklierhormonen en aan een normale schildklierfunctie.
• Pantotheenzuur draagt bij aan de normale synthese en het normale metabolisme van steroïdhormonen, vitamine D en sommige neurotransmitters.

Volgens het Voedingscentrum heeft een volwassen vrouw 1,5 milligram vitamine B6 en 150 microgram jodium per dag nodig. Met gevarieerde voeding krijg je dat meestal binnen; brood met bakkerszout, zuivel, eieren en vis zijn belangrijke jodiumbronnen. Neem je een multivitamine, kies dan een product met niet meer dan 100 procent van de aanbevolen hoeveelheid. De veilige bovengrens voor vitamine B6 is sinds 2023 12 milligram per dag (daarvoor 25 milligram), voor jodium 600 microgram per dag.

4 HER Hormonal Balance is een dagelijkse multivitamine voor vrouwen, met 15 vitaminen en mineralen en een traditionele botanische mix van witte ginseng, damiana en saffraan. Twee tabletten leveren 0,9 mg vitamine B6 (64 procent van de referentie-inname), 80 µg jodium (53 procent) en 5 mg pantotheenzuur (83 procent). Voor de plantenextracten zijn geen gezondheidsclaims goedgekeurd. Ben je zwanger, geef je borstvoeding of gebruik je medicijnen, overleg dan eerst met je arts. Bevat ijzer: buiten bereik van kinderen bewaren.

4 HERHormonal BalanceMultivitamine met ginseng, damiana & saffraanProduct bekijken →