PSA-waarde: wat is normaal en wanneer is hij te hoog?

Wat is PSA?

PSA staat voor prostaatspecifiek antigeen, een eiwit dat de prostaat maakt. Het zit vooral in het prostaatvocht, waar het helpt het sperma vloeibaar te houden. Een klein deel lekt altijd naar het bloed. Met een bloedtest, de PSA-test, meet je hoeveel PSA er in je bloed zit. Je hoeft daarvoor niet nuchter te zijn.

Een hoge PSA-waarde zegt dat er iets met de prostaat aan de hand kan zijn, maar niet wát. Daarom is de PSA-test geen kankertest: hij is een eerste stap die kan helpen beslissen of verder onderzoek zinvol is. Hoe de prostaat werkt, lees je in Wat is de prostaat?.

Wat is een normale PSA-waarde?

De NHG-Standaard en Thuisarts gebruiken een grens van 3 µg/l (hetzelfde als 3 ng/ml). Ligt je waarde daaronder, dan is de kans op prostaatkanker klein en is verder onderzoek in het ziekenhuis niet nodig. Is de waarde 3 of hoger, dan kan dat op prostaatkanker wijzen, maar net zo goed op een vergrote prostaat of een ontsteking.

Vanaf 75 jaar is opnieuw testen volgens Thuisarts meestal niet meer zinvol.

Wat is een normale PSA-waarde per leeftijd?

De PSA-waarde stijgt vanzelf met de jaren, omdat de prostaat groter wordt. Sommige ziekenhuizen en laboratoria hanteren daarom leeftijdsgebonden bovengrenzen. Het Slingeland Ziekenhuis noemt deze richtwaarden:

Het ziekenhuis benadrukt zelf dat een echte normaalwaarde voor PSA niet bestaat. De huisarts kijkt naar de grens van 3, maar ook naar je leeftijd, de grootte van je prostaat, eerdere uitslagen en je familie. Bespreek je uitslag dus altijd met je huisarts in plaats van hem zelf in een tabel op te zoeken.

Kun je een hoge PSA hebben zonder prostaatkanker?

Ja, en dat is heel gewoon. Een verhoogde PSA kan onder meer komen door:

• Een goedaardige prostaatvergroting: een grotere prostaat maakt meer PSA – zie Vergrote prostaat.
• Een prostaatontsteking of urineweginfectie. Wacht na een infectie enkele weken met testen; de NHS noemt 4 tot 6 weken nadat de infectie over is.
• Een zaadlozing, anale seks, fietsen of zware inspanning kort voor de bloedafname. De Britse gezondheidsdienst NHS adviseert dat 48 uur vooraf te vermijden.
• Ouder worden.

Andersom kan PSA ook kunstmatig laag uitvallen. Medicijnen tegen prostaatvergroting zoals finasteride verlagen de PSA volgens Apotheek.nl met ongeveer de helft. Vertel je arts dus altijd welke medicijnen je gebruikt. Er zijn geen voedingsmiddelen of supplementen waarvan bekend is dat ze de PSA-waarde betrouwbaar verlagen; probeer dat ook niet, want het verandert niets aan de oorzaak.

Wat is een alarmerende PSA-waarde?

Er is geen vaste waarde waarboven je zeker kanker hebt. Hoe hoger de PSA, hoe groter de kans op prostaatkanker, maar ook bij een waarde ver boven de 3 blijkt het lang niet altijd kanker te zijn. En omgekeerd kan een kleine groep agressieve tumoren weinig PSA maken. Daarom zegt één getal weinig en kijkt de uroloog naar het hele plaatje: je leeftijd, het prostaatvolume, wat hij voelt bij het rectaal toucher, eerdere uitslagen en de MRI.

Wat gebeurt er na een verhoogde PSA-waarde?

• Ontsteking uitsluiten. Heb je klachten van een infectie, dan wordt die eerst behandeld en wordt de test later herhaald.
• Verwijzing naar de uroloog. Bij een PSA van 3 of hoger zonder infectie, of als de prostaat afwijkend aanvoelt, verwijst de huisarts je door.
• MRI van de prostaat. In het ziekenhuis volgt meestal eerst een MRI-scan. Die laat zien of er verdachte plekken zijn.
• Biopsie. Ziet de uroloog op de MRI een verdachte plek, dan worden er met een naald stukjes weefsel uit de prostaat gehaald. Dat geeft een kleine kans op bloeding of infectie.
• Controle. Wordt er geen kanker gevonden, dan spreekt de arts vaak af na een paar jaar opnieuw de PSA te meten.

Is er een bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker?

Nee. Nederland heeft bevolkingsonderzoeken naar borstkanker, baarmoederhalskanker en darmkanker, maar niet naar prostaatkanker. Of je je laat testen zonder klachten is een eigen keuze, die je met je huisarts kunt bespreken. Thuisarts heeft daarvoor een keuzehulp voor mannen van 50 tot 75 jaar.

Voor mannen met een verhoogd erfelijk risico, zoals dragers van een BRCA2-genfout, gelden andere afspraken: zij krijgen volgens Thuisarts het advies om zich tussen 45 en 70 jaar te laten testen.

Moet je een PSA-test laten doen zonder klachten?

Daar is geen goed of fout antwoord op. Thuisarts zet de voor- en nadelen naast elkaar:

Mannen die zich laten testen leven gemiddeld ongeveer even lang als mannen die dat niet doen. Heb je wél plasklachten? Dan is een PSA-test volgens Thuisarts niet automatisch nodig, omdat plasklachten op zich geen teken van prostaatkanker zijn. Wat dan wel helpt, lees je in Moeite met plassen.