Vergrote prostaat: klachten, onderzoek en behandeling

Wat is een vergrote prostaat?

Bij een goedaardige prostaatvergroting – artsen zeggen benigne prostaathyperplasie of BPH – groeit het weefsel van de prostaat langzaam aan. Omdat de plasbuis dwars door de prostaat loopt, kan de groei de plasbuis vernauwen. De blaas moet dan harder werken om de plas eruit te krijgen, en de blaasspier kan daardoor ook prikkelbaarder worden.

De klachten die daarbij horen heten in vaktaal LUTS (lower urinary tract symptoms), in het Nederlands simpelweg mictieklachten of plasklachten. Hoe groot de prostaat is, zegt weinig over hoeveel last je hebt: een flink vergrote prostaat kan weinig klachten geven en andersom.

Op welke leeftijd komt een vergrote prostaat voor?

Prostaatvergroting begint meestal na je veertigste en neemt toe met de jaren. Volgens het Radboudumc heeft op vijftigjarige leeftijd ongeveer 30% van de mannen plasklachten, op zestigjarige leeftijd 40% en op zeventigjarige leeftijd de helft. Het is dus eerder regel dan uitzondering.

Welke klachten geeft een vergrote prostaat?

Er zijn twee soorten klachten. De ene groep heeft te maken met het legen van de blaas, de andere met het vasthouden van de plas:

Meer over de verschillende klachten en wat je zelf kunt doen lees je in Moeite met plassen en Vaak plassen.

Is een vergrote prostaat gevaarlijk?

Meestal niet. Een goedaardige prostaatvergroting is geen kanker, gaat niet over in kanker en verhoogt de kans op prostaatkanker niet. Beide aandoeningen komen wel vaker voor bij oudere mannen, dus ze kunnen tegelijk bestaan. Daarom kan de huisarts de prostaat onderzoeken.

Problemen ontstaan vooral als de blaas niet goed meer leeg kan. Er blijft dan urine achter (residu of restplas), wat de kans op blaasontstekingen en blaasstenen vergroot. In zeldzame gevallen kan de urine terugstuwen naar de nieren. En soms lukt plassen opeens helemaal niet meer: een acute urineretentie.

Hoe stelt de huisarts een vergrote prostaat vast?

Bij plasklachten werkt de huisarts volgens de NHG-Standaard Mictieklachten bij mannen. Het onderzoek bestaat meestal uit:

• Een vragenlijst over je klachten en hoeveel last je ervan hebt (de IPSS-score).
• Een plasdagboek van een tot drie dagen, waarin je bijhoudt hoe vaak en hoeveel je plast.
• Urineonderzoek om een ontsteking of bloed op te sporen.
• Lichamelijk onderzoek, soms met het voelen van de prostaat via de anus (rectaal toucher).
• Soms een echo van de blaas om te zien of er veel urine achterblijft.

Een PSA-bloedtest is bij alleen plasklachten volgens Thuisarts niet nodig. Wil je toch weten of testen op prostaatkanker zinvol is, lees dan PSA-waarde en bespreek het met je huisarts. Zijn de klachten ernstig of blijft er veel urine achter, dan verwijst de huisarts je naar een uroloog.

Wat is het beste middel tegen een vergrote prostaat?

Er is niet één beste middel: de behandeling hangt af van hoeveel last je hebt. Veel mannen met lichte klachten kiezen ervoor af te wachten, met een paar aanpassingen in leefstijl. Bij meer last zijn er medicijnen en ingrepen. Dat kies je samen met je huisarts of uroloog.

Zelfzorgmiddelen met zaagpalm (dwergpalm) helpen volgens Thuisarts waarschijnlijk niet, en volgens Apotheek.nl is er geen bewijs dat ze werken bij prostaatvergroting. Ook voor andere supplementen is niet aangetoond dat ze een vergrote prostaat behandelen. Gebruik je medicijnen voor je prostaat, overleg dan met je huisarts of apotheker voordat je een supplement gaat gebruiken.

Kan een vergrote prostaat weer kleiner worden?

Vanzelf wordt de prostaat niet kleiner. Medicijnen uit de groep 5-alfareductaseremmers kunnen hem na verloop van tijd wel wat laten krimpen, en bij een operatie wordt een deel van het weefsel verwijderd. De klachten kunnen ook zonder kleinere prostaat afnemen: bij ongeveer een op de drie mannen gaan ze vanzelf over.

Wat kun je zelf doen bij een vergrote prostaat?

• Neem de tijd om te plassen, ontspan en pers niet. Probeer of staand of zittend plassen beter gaat.
• Laat koffie en alcohol twee weken staan om te zien of dat helpt. Helpt het, drink er dan blijvend minder van.
• Drink in de twee uur voor het slapengaan niets meer en plas goed uit voor je naar bed gaat.
• Eet vezelrijk en beweeg genoeg, zodat je ontlasting zacht blijft.
• Duw na het plassen de plasbuis leeg om nadruppelen te voorkomen (zie Moeite met plassen).

Gebruik je medicijnen die plasklachten kunnen verergeren, zoals sommige middelen tegen depressie, sterke pijnstillers of plaspillen? Stop er niet zelf mee, maar bespreek het met je huisarts.

Kan een vergrote prostaat de ontlasting beïnvloeden?

De prostaat ligt vlak voor de endeldarm, maar een goedaardig vergrote prostaat drukt zelden zo hard op de darm dat je poepen erdoor verandert. Het verband loopt meestal andersom: verstopping (obstipatie) en harde ontlasting kunnen plasklachten verergeren, omdat een volle endeldarm tegen de blaas en plasbuis drukt. Persen bij het poepen kan ook de bekkenbodemspieren belasten.

Verandert je ontlasting zonder duidelijke reden, zie je bloed bij je ontlasting of heb je pijn in je onderbuik? Laat dat altijd door je huisarts onderzoeken, want dan is er waarschijnlijk iets anders aan de hand.