Wat is de prostaat? Functie, veranderingen en klachten

Wat doet de prostaat?

De prostaat (ook wel voorstanderklier) is een klier die alleen mannen hebben. Hij maakt prostaatvocht, een dun, licht melkachtig vocht dat bij een zaadlozing samen met de zaadcellen uit de zaadblaasjes het sperma vormt. Het prostaatvocht houdt het sperma vloeibaar en helpt de zaadcellen in beweging te blijven.

Het prostaatvocht bevat onder meer het eiwit PSA (prostaatspecifiek antigeen). Een klein beetje daarvan lekt altijd naar het bloed. Daarom kan een bloedtest iets zeggen over de prostaat – meer daarover in PSA-waarde: wat is normaal en wanneer is hij te hoog?.

Waar zit de prostaat precies?

De prostaat ligt direct onder de blaas, vóór de endeldarm. De plasbuis loopt dwars door de prostaat heen, op weg van de blaas naar de penis. Ook de zaadleiders monden in de prostaat uit in de plasbuis.

Die ligging verklaart twee dingen. Als de prostaat groter wordt, kan hij de plasbuis dichtdrukken en krijg je plasklachten. En omdat de achterkant tegen de endeldarm ligt, kan de huisarts de prostaat via de anus voelen: het zogeheten rectaal toucher.

Waarom wordt de prostaat groter als je ouder wordt?

In de puberteit groeit de prostaat onder invloed van testosteron uit tot ongeveer de grootte van een walnoot. Vanaf ongeveer je veertigste begint hij bij de meeste mannen opnieuw langzaam te groeien. Waarom precies is niet helemaal bekend, maar mannelijke hormonen en het ouder worden spelen een rol.

Die groei is normaal en niet gevaarlijk. Volgens het Radboudumc heeft op vijftigjarige leeftijd ongeveer 30% van de mannen plasklachten, op zestigjarige leeftijd 40% en op zeventigjarige leeftijd de helft. Lang niet iedereen met een grotere prostaat heeft er last van.

Welke prostaatklachten komen het meest voor?

Artsen onderscheiden drie veelvoorkomende aandoeningen, die vaak door elkaar worden gehaald:

Prostaatkanker is de meest voorkomende kanker bij mannen in Nederland: volgens IKNL krijgen elk jaar ongeveer 16.000 mannen die diagnose. Toch zijn plasklachten meestal geen teken van kanker. Lees meer over de meest voorkomende aandoening in Vergrote prostaat.

Hoe merk je dat je prostaat niet goed is?

De prostaat zelf voel je niet. Je merkt hem vooral aan je plassen. Signalen die bij de prostaat kunnen horen:

• Vaker moeten plassen, overdag en ’s nachts – zie Vaak plassen.
• Moeilijk op gang komen, een zwakke of onderbroken straal en nadruppelen – zie Moeite met plassen.
• Het gevoel dat je blaas niet helemaal leeg is.
• Pijn tussen balzak en anus, of pijn bij het plassen of bij een zaadlozing.
• Bloed in je plas of in je sperma.

Dezelfde klachten kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals een blaasontsteking, diabetes, verstopping of medicijnen. Thuisarts benadrukt dat plasklachten op zich geen teken van prostaatkanker zijn: die groeit meestal aan de buitenkant van de prostaat, waar de plasbuis niet loopt.

Welke plasklachten horen bij ouder worden?

Wat meer en vaker plassen hoort bij het ouder worden, vooral ’s nachts. Volgens Thuisarts plassen mannen van 70 jaar en ouder gemiddeld zo’n 7 keer per etmaal, waarvan vaak 2 keer ’s nachts. Ook een wat minder krachtige straal is bij oudere mannen gewoon.

Klachten beginnen meestal geleidelijk. Bij ongeveer een op de drie mannen gaan ze vanzelf over, bij een op de drie blijven ze gelijk en bij een op de drie worden ze langzaam erger. Of je er iets mee moet, hangt vooral af van hoeveel last je ervan hebt.

Wanneer moet je met je prostaat naar de huisarts?

Maak een afspraak bij je huisarts als je bloed in je plas ziet, als er pus of ander vocht uit je penis komt, als je vaak moet plassen en het doet pijn, of als je klachten je dagelijks leven of je nachtrust verstoren. Wat je in de tussentijd zelf kunt doen, lees je in Moeite met plassen.

Wat is een PSA-test?

De PSA-test is een bloedtest die meet hoeveel PSA er in je bloed zit. Een waarde lager dan 3 betekent volgens Thuisarts dat de kans op prostaatkanker klein is. Een hogere waarde kan op prostaatkanker wijzen, maar ook op een vergrote prostaat of een ontsteking. Nederland heeft geen bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker: of je je laat testen, is een eigen keuze die je met je huisarts bespreekt. Alles over de uitslag lees je in PSA-waarde.

Kun je zelf iets doen voor je prostaat?

Je kunt het groeien van de prostaat niet tegenhouden. Wel kun je met een paar gewoonten plasklachten beperken: voldoende bewegen, een gezond gewicht, vezelrijk eten zodat je ontlasting zacht blijft, en minder koffie en alcohol, vooral ’s avonds. Wat voeding wel en niet doet, lees je in Voeding voor de prostaat.

Er is geen voedingsmiddel of supplement waarvan bewezen is dat het de prostaat kleiner maakt of prostaatkanker voorkomt. Gebruik je medicijnen voor je prostaat, overleg dan met je huisarts of apotheker voordat je een supplement gaat gebruiken.