Testosterontekort: symptomen, oorzaken en behandeling

Wat is een testosterontekort?

Bij een testosterontekort maakt je lichaam te weinig testosteron om goed te functioneren, en heb je daar klachten van. Artsen noemen dit hypogonadisme. Het gaat dus om de combinatie van een lage bloedwaarde en passende klachten: een lage waarde zonder klachten, of klachten met een normale waarde, is geen testosterontekort.

Hoe vaak het voorkomt, hangt sterk af van leeftijd en gezondheid. Bij jonge, gezonde mannen is het zeldzaam. Bij oudere mannen met overgewicht of diabetes type 2 komt het veel vaker voor.

Hoe herken je een man met weinig testosteron?

Volgens Máxima MC en andere ziekenhuizen passen deze klachten bij een tekort:

Ontstaat het tekort al vóór of tijdens de puberteit, dan zie je vooral een uitblijvende of trage puberteit: weinig lichaamsbeharing, een hoge stem en weinig groei van penis en zaadballen.

Let op: vrijwel al deze klachten kunnen ook door stress, slaaptekort, een depressie, overgewicht of een andere ziekte komen. Op klachten alleen kun je een tekort dus niet herkennen.

Hoe wordt een testosterontekort vastgesteld?

De huisarts begint met een gesprek over je klachten, je medicijnen en je leefstijl, en laat bloed prikken. Omdat testosteron over de dag daalt, gebeurt dat ’s ochtends, bij voorkeur tussen 8.00 en 10.00 uur. Is de uitslag laag, dan volgt na een paar weken een tweede meting: de waarde schommelt, en een acute ziekte of slechte nacht kan haar tijdelijk verlagen.

• Boven 12 nmol/l: normaal, een tekort is onwaarschijnlijk.
• 8–12 nmol/l: grijs gebied. De arts kijkt naar je klachten en soms naar SHBG of het vrije testosteron.
• Onder 8 nmol/l: tekort.

Bij een bevestigd tekort meet de arts meestal ook de hormonen LH en FSH. Daaruit blijkt of het probleem in de zaadballen zit of in de aansturing vanuit de hersenen. Vaak volgt een verwijzing naar een uroloog, internist of endocrinoloog.

Wat zijn de oorzaken van een laag testosteron?

Artsen onderscheiden twee soorten. Bij primair hypogonadisme maken de zaadballen zelf te weinig testosteron, bijvoorbeeld door een aangeboren afwijking zoals het syndroom van Klinefelter, niet-ingedaalde zaadballen, een ontsteking, een ongeluk of een behandeling tegen kanker. Bij secundair hypogonadisme sturen de hypothalamus of hypofyse in de hersenen de zaadballen onvoldoende aan.

Veelvoorkomende oorzaken of versterkende factoren zijn:

• overgewicht en diabetes type 2 – bij volwassen mannen een van de belangrijkste oorzaken
• ouder worden – het testosteron daalt geleidelijk vanaf ongeveer je dertigste
• medicijnen zoals opioïden en langdurig gebruik van prednison
• gebruik van anabole steroïden, waarna de eigen aanmaak lang onderdrukt kan blijven
• chronische ziekten zoals nier- of leverziekten, en zelden een goedaardig gezwel van de hypofyse

Is een testosterontekort gevaarlijk?

Een langdurig onbehandeld tekort kan leiden tot botontkalking (osteoporose), verlies van spiermassa en bloedarmoede. Een laag testosteron hangt ook samen met diabetes, hart- en vaatziekten en een hoog cholesterol. Vaak werkt dat twee kanten op: overgewicht en diabetes verlagen het testosteron, en een laag testosteron maakt het makkelijker om buikvet op te bouwen.

Daarnaast kan een laag testosteron een signaal zijn van een onderliggende aandoening. Ook daarom is het verstandig om klachten door een arts te laten uitzoeken in plaats van zelf iets te gaan slikken.

Hoe wordt een testosterontekort behandeld?

Hangt het tekort samen met overgewicht, slecht slapen of veel alcohol, dan komt een betere leefstijl eerst. Afvallen kan het testosteron bij mannen met overgewicht al flink laten stijgen. Ook een medicijn dat het testosteron verlaagt, kan soms worden aangepast.

Blijft er een duidelijk tekort met klachten over, dan kan een arts testosterontherapie voorschrijven. Dat is altijd een geneesmiddel op recept, als gel die je dagelijks op de huid smeert of als injectie in een spier, elke paar weken tot maanden. De arts controleert tijdens de behandeling je bloedwaarden en je prostaat.

Testosterontherapie heeft ook nadelen. Volgens Apotheek.nl gaat het onder meer om:

• een vergrote prostaat en plasproblemen; een bestaande prostaatkanker kan sneller groeien
• een tijdelijk lagere of stilgevallen zaadproductie, en dus minder vruchtbaarheid – belangrijk als je nog kinderen wilt
• acne, gevoelige borsten, vocht vasthouden en een hogere bloeddruk
• soms slaapapneu, bloedstolsels of stemmingsveranderingen

Bij prostaat- of borstkanker mag je geen testosteron gebruiken. Testosteron uit het buitenland of zonder recept is gevaarlijk: je weet niet wat erin zit en niemand bewaakt de bijwerkingen.