Vitamine D-tekort: symptomen, oorzaken en bloedwaarden

Wanneer heb je een vitamine D-tekort?

Of je genoeg vitamine D hebt, meet je met een bloedtest op 25-hydroxyvitamine D (25(OH)D), de opslagvorm in je bloed. De uitslag staat in nanomol per liter (nmol/l). De Gezondheidsraad gebruikt deze streefwaarden:

Volgens de Gezondheidsraad neemt bij kinderen het risico op rachitis toe naarmate de waarde verder onder de 30 nmol/l zakt. Voor 70-plussers ligt de streefwaarde hoger, op 50 nmol/l, omdat die is afgeleid van onderzoek naar botbreuken bij ouderen. Sommige laboratoria en thuistests hanteren hogere grenzen; daardoor lijkt een tekort soms groter dan het is.

Wat zijn de symptomen van een vitamine D-tekort?

Een licht tot matig tekort merk je meestal niet. Dat is ook waarom de adviezen voor risicogroepen bestaan: je kunt niet op je gevoel afgaan.

Bij een ernstig tekort beschrijven de Gezondheidsraad, het Voedingscentrum en Apotheek.nl:

• spierzwakte, spierkrampen en spierpijn
• pijnlijke, zwakke botten: osteomalacie (botverweking) bij volwassenen
• rachitis (Engelse ziekte) bij kinderen, met afwijkingen aan het skelet
• op den duur botontkalking (osteoporose) bij volwassenen en ouderen, zeker als je ook te weinig calcium binnenkrijgt

De Gezondheidsraad noemt beschrijvingen van ernstige spierzwakte en osteomalacie bij meisjes en vrouwen met een donkere huid of een sluier, en van rachitis bij jonge kinderen.

Kan een vitamine D-tekort vermoeidheid of psychische klachten geven?

Op internet staan lange lijsten met klachten: moeheid, somberheid, slecht slapen, haaruitval, nachtzweten. Thuisarts.nl is daar duidelijk over: dementie, autisme, depressie, vermoeidheid en duizeligheid komen niet door een vitamine D-tekort. Er is ook geen bewijs dat je hersenen beter gaan werken als je extra vitamine D slikt.

Wel is onderzocht of een laag vitamine D-gehalte samenhangt met ziekten als diabetes type 2, hart- en vaatziekten en darmkanker. Volgens Thuisarts is niet duidelijk of die ziekten echt door te weinig vitamine D komen, en ook niet of extra vitamine D slikken de kans erop verkleint. Heb je aanhoudend klachten, ga dan naar je huisarts in plaats van zelf te gaan slikken.

Wat is de oorzaak van een vitamine D-tekort?

Volgens Thuisarts, Apotheek.nl en de Gezondheidsraad is het risico groter als:

• je een getinte of donkere huid hebt – die maakt bij dezelfde zon minder vitamine D aan
• je weinig buiten komt, bijvoorbeeld door werk, ziekte of omdat je in een verpleeghuis woont
• je huid buiten bedekt is, zoals met een sluier of boerka
• je ouder bent – vanaf 70 jaar maakt de huid minder aan
• je weinig vette vis, halvarine of margarine eet – volgens Thuisarts de minst belangrijke oorzaak
• je een aandoening hebt waardoor je vitamine D slechter opneemt of verwerkt, zoals coeliakie, bepaalde galziekten of een nierziekte; je behandelaar geeft dan zelf advies

Daarnaast speelt het seizoen mee: van ongeveer november tot en met februari staat de zon in Nederland te laag om vitamine D aan te maken. Je teert dan op de voorraad uit de zomer.

Hoe laat je je vitamine D testen?

Volgens Thuisarts is een bloedtest op vitamine D bijna nooit nodig. Hoor je bij een risicogroep, dan volg je gewoon het suppletieadvies; een test verandert daar weinig aan. De huisarts laat soms wel prikken, bijvoorbeeld als je botontkalking hebt en daar medicijnen voor krijgt.

Je kunt ook zelf een thuistest met een vingerprik kopen. Bedenk dan dat de uitslag afhangt van het seizoen en van de grenswaarden die het laboratorium hanteert, en dat een losse waarde zonder arts moeilijk te beoordelen is.

Hoe vul je een vitamine D-tekort aan?

Dat hangt af van hoe groot het tekort is. Bij een vastgesteld tekort schrijft de arts meestal vitamine D voor, soms een tijd in een hogere dosis, en controleert het effect. Het behandelen van een echt tekort is dus medisch werk, en geen reden om zelf hoge doseringen te combineren.

Om een tekort te voorkomen, gelden de gewone adviezen: elke dag even naar buiten in het zonnige halfjaar, vette vis eten en, als je bij een risicogroep hoort, dagelijks een supplement met de aanbevolen hoeveelheid. Zie Hoeveel vitamine D per dag? en Waar zit vitamine D in?